رفع مىكنند . بعلاوه مگر همهء كارهاى انسانها جنبهء كمّى دارد ؟ گاهى كارها جنبهء كيفى دارد ؛ يعنى كار را با كمّيت ، با يك ساعت و دو ساعت نمىشود حساب كرد . حتى [ كار ] متوسط هم - كه ماركس خواسته از همه معدل گيرى كند - مشكلى را حل نمىكند . گاهى يك چيز معلول ابتكار است نه كار . ابتكار بستگى به ساختمان مغز انسان و استعداد طبيعى انسان دارد . فرض كنيد كه يك سرمايه‌دار كارگر به كارخانهء خودش مىآورد يا يك نفر آدم معمولى يك نوكر يا كلفت و يا راننده مىآورد . هوش اينها براى او ارزش دارد . وقتى به يك نوكر باهوش و چالاك دستور مىدهد ، گفتن همان و تلقى كردن او همان ، فوراً مثل برق مىرود آن را انجام مىدهد و مىآيد . و يكى ديگر ، دو ساعت بايد معطل بشود تا مطلب را به او بفهماند ، آخرش هم وقتى برمىگردد يك كارش را عوضى انجام داده . اينها كه به كار مربوط نيست به ابتكار مربوط است . اين هم همان كار را مىكند آن هم همان كار را مىكند . ولى اين باهوش است . يا آن كارگر به دليل اينكه با هوش است از يك علامت كوچكى كه در كارخانه پيدا مىشود فوراً مىفهمد كه يك خللى مىخواهد پيدا بشود ، زود به تكنيسين بالادستش اطلاع مىدهد . ولى يك كارگر كودن چنين نيست و دير مىفهمد . بنابراين ارزش كارِ اين بالا مىرود . آنوقت به اين كارگر مثلًا دو برابر آن كارگر ديگر مزد مىدهند با اينكه مقدار كارشان يكى است بدون اينكه او نيرو و انرژى بيشترى مصرف كرده باشد ، چون [ ارزش كار ] به مصرف كردن انرژى نيست . بنابراين با اين حسابها نمىشود اينچنين گفت كه قيمت كالا را فقط مقدار كارى كه روى آن انجام شده است تعيين مىكند . چرا ماهى جنوب نصف قيمت ماهى شمال را دارد ؟ آيا به كار انسان مربوط است ؟ يعنى صيد آن نصف اين وقت گرفته و صيد اين دو برابر آن وقت گرفته است ؟ يا نه ، خودِ كارى كه در طبيعت روى اين انجام شده ، براى انسان گوشت لذيذتر و بهتر و مفيدتر با ويتامين بيشتر به وجود آورده و آن اين‌طور نيست . پس به كار انسان مربوط نيست . البته كار انسان يكى از عاملهايى است كه در نوسان قيمتها تأثير دارد ولى تنها عامل در اين زمينه نيست . اصل مطلب يعنى مسئلهء « ارزش اضافى » مىماند براى هفتهء آينده كه چرا اينها روى حساب خودشان مىگويند سرمايه دارى دزدى است . - آيا مىتوان گفت كه استعدادهاى انسانها مساوى است ؟ استاد : قطعى است كه اين‌طور نيست . ما در بچه‌هاى يك خانواده كه از يك پدر و مادر هستند و به يك نوع هم علاقه دربارهء اينها هست و اينها را به يك مدرسه و يك محيط هم مىفرستند مىبينيم